مجید یوسفی

انتشار کتاب «اعتماد» اثر پیوتر زتومکا از سوی نشر شیرازه با ترجمه دکتر غلامرضا غفاری، دانشیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، اگر اتفاق مهمی در بازار نشر نبوده باشد قطعا یک رویداد مهم در نیمه اول سال 87 در حوزه علوم اجتماعی است. مسئله «اعتماد» نه تنها در جامعه اروپا و آمریکا و از زبان اندیشمندانی چون فرانسیس فوکویاما و  سلیگمن دنبال می شود بلکه برای غالب کشورهای در حال گذار هم اینک به یک مسئله حساس و رهایی بخش از تردیدها و تعلیق‌ها تبدیل شده است. اعتماد در جامعه لهستان زتومکا به همان اندازه خطیر و سرنوشت ساز است که در جامعه امروز ایران سال 87 که مردمان آن شب هنگام در خلاء و دلمردگی شب را به صبح می رسانند و روزها در آرزوی لقمه نانی مجبور به اعتماد همدیگرند. اعتماد یکی از کلیدی ترین مفاهیم علوم انسانی است که جامعه امروز ایران به شدت  نیاز آن را حس می کند.  گفت‌وگو با دکتر غلامرضا غفاری از این حیث قابل تامل است که او با غور در تجربه جامعه‌شناسانه پیوتر زتومکا و سنجش فضای جامعه لهستان مولفه‌ها و عناصر شاخص اعتمادسازی را به درستی و دقت  کاویده‌ است . پیوتر زتومکا  استاد جامعه‎شناسی دانشگاه‎های جاگیلونیان، کراکاو است و استاد مدعو در دانشگاه‎های کلمبیا، نیویورک و نیز دانشگاه‎های اروپایی، آمریکای لاتین و استرالیا. او نویسنده آثار متعددی است که علاوه بر کتاب «نظریه جامعه شناختی اعتماد» کتاب‌های «جامعه‎شناسی تغییرات اجتماعی» و «عاملیت و ساختار» از جمله کتاب‎های او به شمار می آیند.

چرا  این کتاب را  برای ترجمه انتخاب کردید و مطالعه این کتاب چه گشایشی برای جامعه امروز ایران ایجاد می کند؟
در سال 1379 زمانی که دانشجوی سال آخر دوره دکترا دانشگاه تهران بودم توانستم از فرصت مطالعاتی دوره دکترا به خارج از کشور استفاده کنم. در دانشگاه یورک انگلستان به کتاب «نظریه جامعه شناختی اعتماد» اثر پیوتر زتومکا برخورد کردم. زتومکا جامعه‌شناسی دقیق و پر کار در حوزه نظری جامعه‌شناسی است. هر چند که در ایران جامعه‌شناس خیلی شناخته شده ای نیست.

پرسشی که در حین مطالعه به ذهنم خطور کرد منشاء اعتماد است. اعتماد از کجا نشات می گیرد؟
مطابق وضعیت معمول در تاریخ اندیشه علوم اجتماعی، اندیشه مربوط به مفهوم اعتماد از دو منبع سرچشمه می‎گیرد. یکی از این منابع مربوط به تحولات جاری در قلمرو  ایده‎ها است. در تفکر جامعه‎شناختی شاهد کاهش نفوذ نسبتاً گسترده تصورات اندام‎وارگرایانه، نظام‎گرایانه و یا ساختاری نسبت به جامعه هستیم و یک بازگشت به "متغیرهای نرم"، قلمرو نامحسوس و پیش‎بینی‎ناپذیر، و یا ارائه تعریف ذاتی و جوهری از ابعاد فرهنگی، ذهنی و امنیت اجتماعی به چشم می‌خورد. منبع دوم مربوط به طرح مناسب اعتماد در درون این تحول پارادایمیک و تمرکز بر فرهنگ در دوره جدید می‎شود. همچنین دلایل اجتماعی متعددی وجود دارند که موجب افزایش توجه به عوامل فرهنگی و به خصوص مسئله اعتماد شده‎اند. آنها مربوط به ویژگی‎های خاص جامعه انسانی پایان قرن بیستم، معماها و چالش‎های دوره تجدد می‎شوند. در شرایط محتمل، نامتعین و حیاتی امروز، اعتماد موضوع مسلم و حیاتی‎تری شده است به نظر می‎رسد علاقه به آن در دوره جدید کاملاً بلندپروازی و نامجویی جامعه‎شناسی را که ناشی از آگاهی به جامعه است موجه می‎نماید. تأکید بر اعتماد نشانگر این است که جامعه‎شناسی نسبت به موضوعات اجتماعی مهم، حساس است.

چگونه می‌توانیم به نتایج پژوهش زتومکا یقین داشته‌باشیم؟ چه راهی پیش روی ماست؟
پیوتر زتومکا برای شرح و تأیید ادعاهای خود از داده‎های آماری و نتایج مطالعه تجربی خود در مورد اعتماد که در پایان دهه 1990 در لهستان انجام شده سود جسته است. در مجموع، کتاب اعتماد به لحاظ مفهومی و نظری اثری مبتکرانه و دقیق است و افزون بر این از ابعاد تجربی قابل اعتنایی نیز برخوردار است. بنابراین غنای مفهومی، تجربی و تاریخی این اثر موجب شد تا ترجمه این کتاب را برای جامعه امروز ایران مناسب و مغتنم بدانم.
نویسنده در بیان هدف از تدوین کتاب عنوان نموده که این اثر از خصلت  انباشتی برخوردار بوده تا امکان گره‎گشایی از مسائل اعتماد و به‎کارگیری این مفهوم را برای مطالعه جامعه معاصر ممکن سازد. زیرا خواسته اصلی او توجه به بحث‎های نظری، یعنی فراهم نمودن تعبیرها و تفسیرهای مفهومی ‏و نوع شناسانه از مفهوم اعتماد است و سپس به طرح مدل تبیینی برای ظهور و سقوط فرهنگ اعتماد پرداخته‌است. زتومکا از نگاه جزم‎گرایانه تک بعدی دوری‎ و تلاش می‌کند تا بینش‎ها و تفسیرهای ناشی از منابع چندگانه را با یکدیگر تلفیق و در قالب چارچوبی منسجم مورد توجه قرار دهد.

خودتان هم پیش از این با متغیر اعتماد به پژوهشی پرداخته‌اید؟
در رساله خودم در بحث مشارکت، متغیر اعتماد را به عنوان یکی از سنجه های اصلی سازه سرمایه اجتماعی داشتم که ابعاد مفهومی و تجربی آن را دنبال می‌کردم. وقتی که در جستجوی مباحث این چنینی بودم به این کتاب برخورد کردم. البته اعتماد تنها بحث رساله من نبود بلکه مسائل دیگری هم در کتاب وجود داشت که از آن جمله مطالعه روی جوامع پساکمونیستی بود. از آنجایی که تجربه لهستان را خیلی نزدیک به تجربه ایران دیدم، تمایل بیشتری برای ترجمه کتاب پیدا کردم.

شاخص های مشترک جامعه ایران و لهستان را در چه می دانید؟
به نظر زتومکا افت و خیزهای اعتماد و بی‎اعتمادی در طی پنجاه سال اخیر تاریخ لهستان و وضعیت اعتماد در دوره پرآشوب و نیز تحولات پس از فروپاشی کمونیسم، لهستان را به سایت پژوهشی استراتژیک و نیز نوعی آزمایشگاه مفید برای به کارگیری و آزمون عملی مفاهیم و مدل‎های نظری مربوط به اعتماد تبدیل کرده ‎است.
گذشته تاریخی بلند، گذار تاریخی و نیز نگاهی که در گذشته بلوک شرق و غرب به این کشور داشته در کلیت خود قرابت هایی را به لحاظ تطبیقی بین دو کشور ایران ـ لهستان به وجود آورده است و نیز افت و خیزهای سیاسی تجربه شده در لهستان به نوعی تداعی گر عبارت «مقاومت شکننده ای» است که جان فوران در کتاب «تحولات اجتماعی ایران» برای جامعه معاصر ایران به کار گرفته است. زتومکا در فصل آخر کتاب عنوان می کند جامعه لهستان یک تحول سریع را از دهه 60 به این سو دنبال کرده‌است. همین تجربه را کم و بیش در ایران هم داشته ایم. بنابراین افت وخیزهایی به سان جامعه ایران، در جامعه لهستان هم دیده شده است. در لهستان یک جریان سیاسی شکل می‌گیرد تحت عنوان اصلاحات و بعد این حرکت اصلاح طلبانه دچار اختلال می شود. سپس آن تیمی که قبلا سرکار بود روی کار می‌آید. پس جامعه نیز اقبالی مجدد به حزب کمونیست نشان می دهد و کسانی که به نوعی هوادار کمونیست بودند بر سر قدرت می آیند. از طرف دیگر ما در اینجا عنصر مذهب را داریم و در آنجا هم همین عامل پررنگ می شود. تاثیری که مذهب بر کلیسا دارد و همبستگی که در لهستان به وجود آورده‌است خود یک فصل مهم از تاریخ معاصر لهستان است. بنابراین کمونیست ها بار دیگر بر سر کار می آیند و با مشکلاتی مواجه می شوند و همین موجب می شود چرخش دیگری  به سمت حرکت های اصلاح گرایانه صورت بگیرد و لیبرال ها دوباره با اقبال جامعه لهستان مواجه می شوند. بنابراین، افت و خیزهایی که من دیده‌ام می‌تواند با جامعه ایران همخوانی داشته باشد.
در دوره حاکمیت کمونیسم آئین‏نامه و قواعد اجباری بودند و محدوده مصلحت‏اندیشی به وسیله حاکمان تعریف می‏شد. این موجب بی‏تفاوتی و انفعال‏ گسترده‎‌ای شده بود که با نوعی خصومت، عدم قطعیت و سوء ظن همراه بود. مقامات مرکزی و محلی به عنوان بیگانه و دشمن پنداشته می‏شدند. حکومت به عنوان حوزه‎ای از توطئه، فریب و بدبینی دیده می‏شد و یا حداقل به صورت حوزه‎ای تنبل و غیر کارا. اعتماد به کلیسا، نظم اجتماعی، استمرار و قابلیت پیش‏بینی آن از بین رفته بود. هر چند که بعدها رونق نسبی و آزادی حاصل شده با رشد خوش‏بینی و افزایش مطالبات مردم همراه بود، ولی این  وضعیت پایداری چندانی نداشت به گونه ای که  در 1976 میلادی وقتی که رکود اقتصادی شکل گرفت 72 درصد از افراد مورد بررسی در پیمایش ملی بر این باور بودند که این مشکلات ناشی از توسعه ناموزون  کشور است و موجی از اعتصاب و شورش‏های مردمی‏ شکل‏ گرفت و مخالفت مردمی ‏به صورت سازمان‏یافته در قالب اتحاد بین گروه‎های روشنفکری و برخی از بخش‏های طبقه کارگر تبلور پیدا کرد. اعتماد به فضای عمومی دچار فرسایش عمیقی شده بود و این فرسایش با انتقال کامل اعتماد از فضای عمومی‏ به حوزه خصوصی (گروه‎های اولیه مانند خانواده، دوستان، همسایه‏ها) همراه بود. فرار به حوزه خصوصی معمولاً نوعی واکنش به این وضعیت بود. مخالفت بین مردم (ما) و حاکمان (آنها) که به صورت عمیقی ریشه در گذشته فلاکت‏بار لهستان تحت سلطه و ستم خارجی داشت، قوی‏ترین صورت خود را پیدا کرده بود. جدایی کاملی بین مقامات عمومی‏ و شهروندان خصوصی وجود داشت. با تحلیل  فضای میانی یا به اصطلاح جامعه مدنی، از وفاداری و تعهد نسبت به نهادهای عمومی‏ امتناع و برعکس وفاداری و تعهد معطوف به خانواده‏ها و شبکه‏های خصوصی می‏شد. بی‏اعتمادی حاصل از حاکمیت کمونیست در لهستان پایان دهه هفتاد به اوج خود رسید.

***

لهستانی ها در یک مقطعی هم از کمونیسم و هم از لیبرالیسم  روی گردان شدند. پس چه رویدادی  فضای اعتماد را مجددا به جامعه لهستان برگرداند؟
انتخاب کارول وجتیلا کاردینال لهستانی به عنوان پاپ ژان پل دوم و به دنبال دیدارش از لهستان در 1979، زمینه بروز یک تغییر دموکراتیک را در روحیه عامه مردم فراهم نمود. دو منبع سنتی غنی پیوستگی‏های جمعی یعنی ملی‏گرایی و کاتولیک‏گرایی که خاموش و غیر فعال شده بودند مجدداً به وسیله پاپ احیاء و به یکدیگر پیوند داده شدند. نوعی غرور ملی، عاطفه مذهبی و تجانس بین شخصی به وجود آمده بود. کیفیت اعتماد نه تنها در شبکه‏های نزدیک خانواده و دوستان قوت بیشتری پیدا کرده بود بلکه به بخش‏های وسیعی از جامعه امتداد یافته بود. در 1980 میلادی جنبش همبستگی در لهستان متولد شد که بزرگترین جنبش سیاسی تاریخ جدید لهستان بود.

من دقیقا می خواهم بدانم که چه عناصری باعث شد که  لهستانی ها پس از سرخوردگی از دو طیف سیاسی آن جنبش سیاسی را دوباره خلق کردند؟
آن مبتنی بر پیوندهای بین شخصی، اجماع روی ارزش‏های اساسی و اعتماد متقابل فراگیر در میان اعضاء بود. و دولت به عنوان یک نیروی تحمیلی خارجی دیده می‏شد که به عنوان یک توطئه‎گر ملحد در صدد سرکوب مذهب است و نیز کارفرمای طماعی است که به بهره‎کشی نیروی کار می‎پردازد و ملت را تحت ستم خود دارد. در نتیجه قطبی‏شدن دو فرهنگ اعتماد و بی‏اعتمادی عینیت پیدا کرده بود به گونه‎ای که فرهنگ اعتماد بر جنبش مردمی‏ سایه افکنده بود و فرهنگ بی‏اعتمادی رژیم حاکم را فراگرفته بود و به رغم سرکوب نسبتاً کمی‏ که از جانب رژیم صورت گرفت بود بی‏اعتمادی نسبت به رژیم به اوج خود رسیده بود. سرکوب‏های صورت گرفته و تشدید بحران اقتصادی ناشی از حکومت نظامی ‏طبقه کارگر را تحریک به تداوم اعتصاب‏ها و تظاهرات می‏نمود. پدیده جدیدی نیز تحقق پیدا کرده بود و آن بحران اخلاقی و سست شدن اعتماد متقابل در درون گروه‎های حاکم بود. این تا اندازه‎ای ناشی از تغییر محیط ژئوپولتیکی بود که به وسیله پدیده گورباچف محقق شده بود و به واسطه لغو دکترین برژنف رژیم حاکم فاقد مشروعیت خارجی نیز شده بود. و نیز ناشی از شکست آشکار رژیم حاکم در کنترل جامعه داخلی بود. با پیروزی انتخاباتی جنبش همبستگی در ژوئن 1989 و اعلام مرگ کمونیست شور و شوق انقلابی تمام لهستان را فرا گرفته بود. مردم بر همه مخالفان پیروز شده بودند و مطالبات زیادی داشتند. پیروزشوندگان گذشت و بلندنظری را اختیار نمودند. و حتی پایگاه‏های مربوط به «ما» را بر دشمنان قبلی خود باز گذاشتند. جنبش همبستگی ملی به نقطه اوج خود رسیده بود و با سیاست به اصطلاح «قطع نظر از گذشته» که توسط اولین نخست وزیر دموکراتیک تادوس مازوسکی  اعلام شده بود حتی حاکمان قبلی و حامیان آنها مورد پذیرش قرار گرفتند. سفر مجدد پاپ نیز فرصت را برای نشان دادن وحدت ملی و مذهبی فراهم نمود.

مهمترین رهاورد معنوی جنبش لهستان چه بود؟
در آنجا برای نخستین بار اعتماد عمیقی در دو شکل افقی یعنی در میان مردم و در بین همه بخش‏های اجتماعی و نیز در شکل عمودی در قالب نمایندگان که به صورت دموکراتیک از طرف مردم انتخاب شده بودند و حکومتی که حامل جنبش همبستگی بود نمود پیدا کرده بود. رژیم پس از انقلاب از طریق مقایسه و با عملکرد واقعی‏اش و با به خدمت گرفتن اعتماد در پی تحقق این واقعیت است که خود را جایگزین رژیم کهنه و فاقد اعتماد گذشته نماید. به عبارت دیگر، با اعتماد به جنبش همبستگی حکومت تادوس مازویسکی بعد از 1989 میلادی بر لهستان مسلط شد که بیشتر با این واقعیت که حکومتی فرا دیکتاتوری است، تا حکومت موافق دموکراتیک، معرفی می‏شد. در طی زمان زمینه‏های منفی رژیم قبلی فروکش می‏کردند و رژیم قبلی دیگر نمی‏توانست چارچوبی برای مقایسه باشد و مردم در جستجوی دستاوردهای مثبت بودند. سوای از شکست‏های شخصی یا سیاست‏های نادرست وضعیت آنی بعد از انقلاب مواجه با بهبود در استانداردهای زندگی به صورت مطلوب و قابل قبول نبود. زیرا درآمدهای واقعی کاهش پیدا کرده بودند، بیکاری رشد سریعی پیدا کرده بود، نابرابری‏های اجتماعی جدید و ناامنی نیز سیر صعودی پیدا کرده بودند این تا اندازه ناشی از تغییرات اقتصادی سریع و معطوف به بازار بود. نسل جدید فعال به لحاظ سیاسی دیگر حال را با گذشته مقایسه نمی‏کرد بلکه کنش او معطوف به آینده بهتر بود. به گونه‎ای که مجدداً اعتماد دچار فرسایش می‏شد و بی‏اعتمادی شروع به رشد می‏نمود.
جشن و پایکوبی که همراه با انقلاب به وجود می‏آید هیچگاه برای همیشه پایدار نمی‏ماند. گذار و تحول بنیادی اقتصاد، سیاست و فرهنگ به سوی شکل‏های دموکراتیک و سرمایه‏داری نیاز به زمان دارد و این فرایند به صورت ساده و بدون برخورد، درگیری، واکنش و هزینه‏های سنگین اجتماعی محقق نمی‏شود.

از نقطه های کور زتومکا این است که مشخص نمی کند که اعتماد حاصل دموکراسی است یا مقوم آن است؟
زتومکا در فصول پایانی کتاب این بحث را مطرح می کند که اعتماد از یک طرف زاینده دموکراسی است و از طرف دیگر خود دموکراسی مقوم اعتماد است. به نظر زتومکا فرهنگ اعتماد بیش از هر نظام سیاسی دیگری، در نظام دموکراسی محقق می‏گردد. یک نظام دموکراتیک، اعتمادپذیری خود را عمدتاً بر پایه دو معیار پاسخگویی و پیش تعهد بنا می‏گذارد. دموکراسی، زمینه توانمندی را از حیث پاسخگویی فراهم می‏کند. حکمرانان این نظام، زمانی به بیشترین اعتماد دست پیدا می‏کنند که حاکمیت قانون را متکی به نیرویی سازند که آنها را وفادار نسبت به اعتمادشان جلوه می‏دهد به عنوان نتیجه اطمینان به ساز و کارهای سیاسی در یک نظام دموکراسی، ما نه به اخلاق مسئولیت‏پذیری نخبگان، که بیشتر به دستگاه پاسخگویی سیاسی، و نهادی اطمینان می‏کنیم.

پس کارکرد دموکراسی چیست، اگر قرار باشد نخبگان جامعه به عنوان نماد مرجع مورد رجوع قرار نگیرند؟
دموکراسی حفاظی در مقابل سوءاستفاده از قدرت است نه ضمانتی که به صورت خردمندانه مورد استفاده قرار گیرد.  دموکراسی به واسطه تأکید بر متعهد بودن و تثبیت قانون اساسی زمینه تحقق تعهد قبلی را فراهم می‏کند. هواداران حکومت قانون در عین حال که از فراهم آمدن امکانات و شرایط تغییر نظام سیاسی ممانعت به عمل می‏آورند، استمرار و پایداری آن را تضمین می‏کنند. اجازه دهید تا به طرف دیگر معادله نگاه کنیم. این تنها دموکراسی نیست که موجب اعتماد می‏شود، بلکه از موضعی دیگر، فرهنگ اعتماد نیز متقابلاً به پایداری دموکراسی یاری میرساند. اجرای برخی از رویه‎های بنیادی دموکراسی بدون وجود میزانی از اعتماد اولیه امکان‎پذیر نیست. در عین حال از سوء استفاده‏ از دموکراسی و تاثیرآن بر فرهنگ اعتماد نیز نباید غفلت نمود. البته این تأثیر به آگاهی بخش‏های کثیری از جمعیت کشور نسبت به این سوء استفاده‏ها بستگی دارد. معمولاً وجود رقبا و مخالفان هشیار به مانند رسانه‏های متکثر و مستقل، یک‏ چنین شهود و مشاهده‏پذیری را فراهم می‏کند. اگر ناکامی‏دموکراسی در سطح وسیعی از جمعیت درک شود،‏ آنگاه بی‏اعتمادی گسترده جایگزین اعتماد تعمیم‏یافته می‏شود. از طرفی، اگر سوء استفاده‏ از دموکراسی از نگاه‏ها مخفی بماند، و مردم وفاداری‏شان را نسبت به ظاهر دموکراسی حفظ کنند، در آن صورت اعتماد آنها کورکورانه و ساده‏لوحانه خواهد بود. این نوع اعتماد بسیار شکننده است. به گونه‎ای که شوک افشاگری و فاش‏سازی دیر یا زود گریزناپذیر بوده و در نهایت اثر ویران‏کننده‎ای بر اعتماد خواهد گذاشت.

البته کتاب تنها محدود به تجربه لهستان نیست.
نه، زتومکا برای اینکه بحث خود را قدری به صورت شفاف تر و مشخص تر به آن بپردازد حکومت های مقابل دموکراسی را هم مطرح می کند. حکومت هایی که خصلت دیکتاتورمآبانه دارند. او عنصر اعتماد را هم در آن سیستم مورد ملاحظه قرار می دهد. با چاشنی ها و بحث های تئوریکی که وجود دارد. این بحث را خیلی خوب به آن می پردازد.

وجهی که در آن به ایران مربوط می شود عمدتا وجوه تاریخی است؟
بله، در جامعه ایران تجربه استبداد می تواند آن در برگیری را با تاریخ لهستان داشته باشد و هنوز هم آن سابقه تاریخی اش شاید مهمترین وجه اشتراک آن است. به نوعی آن چیزی که تحت عنوان "فرهنگ" از آن یاد می کنند  علیرغم اینکه انقلاب هم صورت گرفته و جریان های مردم سالارانه  در جامعه هم قوت قابل ملاحظه ای دارند  ولی فرهنگ استبدادی هنوز از حافظه جامعه ما کاملا پاک نشده است. از سوی دیگر افت و خیزهایی که خود این الگو دارد هم مزید بر علت شده بود به همین جهت  مطالب کتاب خیلی برایم جذاب بود. این کتاب کمک می کند که با نگاه به جامعه لهستان  مدعی شویم که این تجربه را در جامعه ایران هم می توانیم استفاده کنیم و بحث های اعتماد را دنبال کنیم. 

آیا آن آشفتگی دوره اولی که بعد از فروپاشی کمونیست می آید ناشی از بی اعتمادی بود؟
نویسنده معتقد است که ما باید ببینیم که چه چیزی تولید بی اعتمادی کرد. چون حرکتی که آغاز  شده بود حرکتی مبتنی برخواست خود مردم بود. از سوی دیگر،  با توجه به تجربه تلخ حکومت کمونیستی هم که در این کشور وجود داشت خیلی از این حرکت استقبال کردند.

پس چه عاملی در لهستان تولید بی اعتمادی می کرد؟
نویسنده روی این نقطه تاکید می کند که چه عاملی باعث شد که یک سیستمی که خود مردم از آن استقبال کردند و به نوعی کمک کردند ولی به ناگاه پس از مدتی از سیستم کناره گرفتند و آن همکاری خود را ادامه ندادند. در آنجا روی چند نکته تاکید می کند که این نکته به نوعی در چارچوب نظریه نویسنده هم وجود دارد. اولین نکته ای که مطرح می کند این است که  ما خیلی از مواقع آنچه را که به عنوان "بیانیه"  مطرح می کردیم و یا به تعبیر دیگر به عنوان شعار و  ایده ها مطرح شده اند در عمل به آن پایبند نبوده اند. نشانگان بی‏اعتمادی به دنبال پیروزی انقلاب توسعه پیدا کردند در این خصوص به لحاظ زمانی دو دیدگاه کوتاه مدت و بلند مدت وجود دارند. در دوره کوتاه مدت بعد از انقلاب نوعی کسالت و خمودگی بوجود آمده بود که به صورت متناقض به میراث بی‏اعتمادی قبل از انقلاب جان می‏بخشید و مانع ظهور اعتماد زمینه‎ای می‏شد. این کسالت و خمودگی ناشی از شرایط چندگانه‎ بود. اول نابسامانی و شورش‏های گسترده و نیز گمراهی عمومی ‏نسبت به هنجارها و ارزش های پیوند دهنده، قوای معتبر و شیوه‏های درست زندگی که معمولاً‏ بعد از هر انقلاب وجود دارند. الگوهای قدیمی ‏اعتبار خود را از دست می‏دهند و الگوهای جدید نمی‏توانند به سرعت مشروعیت لازم را کسب نمایند. عدم اطمینان، پرهیز از هر نوع توصیه اخلاقی، احساس تنهایی و بی‏کسی، تنفر و بیزاری نسبت به یکدیگر در جان و دل مردم رسوخ کرده بود. سوءظن، بی‏اعتمادی و خصومت همه پیوندهای اجتماعی دست نخورده بوسیله حکومت خودکامه پیشین را نابود نموده بود. دوم، ظهور شانس‏ و فرصت‏های جدید برای ارتقاء پایگاه اجتماعی از طریق دسترسی‏های تازه‎ای که به دارایی، قدرت و منزلت فراهم شده بود؛ رقابت بی‏رحمانه‎ای را بوجود آورده بود که هر کدام مخاطرات زیادی داشتند لیکن حاکمان همچنان نقش توسعه نیافته خود را بازی می‏نمودند منابع و زمینه‎های مربوط به نزاکت، رفتار منصفانه، گرایش‏ به تعاون، همکاری و اعتماد متقابل رخت بربسته بود. سوم، کنترل‏های اجتماعی داخلی و خارجی شدید به طور ناگهانی برداشته شده بودند، نیروی پلیس و قوه قضائیه دچار از هم گسیختگی شده بودند و نتوانسته بودند کسب مشروعیت نمایند. قوانین به این دلیل که ادعا می‏شد دارای منشاء توتالیتری هستند فاقد مشروعیت و الزام آوری لازم بودند، قوانین سازمان‏ها و واحدهایی را تقویت می‏نمودند که آشکارا فاقد کارایی بودند. سقوط و اضمحلال کنترل‎های اجتماعی موجب اضطراب، گمراهی و عدم قطعیت شده بود که هر کدام زمینه مناسبی برای بسط نشانگان بی‏اعتمادی هستند. چهارم، نخبگان سیاسی جدید اغلب از عهده مسئولیت‏های تازه‎ای که در اختیار گرفته بودند بر نمی‏آمدند. حتی اعمال قدرتی که به صورت دموکراتیک بدست آمده بود فساد آور شده بود. سیاستمداران مخالف، زمانی که به قدرت رسیدند اغلب به مانند نظام حاکم قبلی عمل نمودند و تکبر قدرت در برخی از آنها آشکارا وجود داشت. باندگرایی، حرص و ولع برای کسب مقام و عدم توجه به خیر عمومی ‏مشهود بود.

چه سطحی از سیاستمداران لهستانی به این وضعیت مبتلا شده بودند؟ این وضعیت در تمام سطوح اپیدمی شده بود؟  
 در  پیمایش 1992 میلادی در جامعه لهستان در پاسخ به این پرسش که منافع و علایق اولیه‏ نمایندگان مجالس کدامند 40 درصد منافع باند یا حزب‏شان، 27 درصد منافع شخصی‏شان و فقط 6 درصد منافع کل جامعه را مطرح نموده بودند.
دعواهای شخصی، اتهامات زشت و خصومت‏های آشکار در سلسله مراتب بالای سیاسی، حوزه عمومی ‏را دچار نوعی یاس و سرخوردگی نموده بود. در اطلاع‏رسانی به افکار عمومی‏ از جانب رسانه‏های گروهی مشکلاتی وجود داشت. میراث گذشته به اضافه کسالت و خمودی بعد از انقلاب فقط بخشی از پاسخ به این پرسش را فراهم نموده است. بخش دیگر را باید در شرایط جدید پدیدار شده در جوامع بعد از کمونیست که مقوی بی‏اعتمادی بوده‏اند جستجو کرد. اعتماد مبتنی بر انتظارات و پیش‏بینی‏های مربوط به آینده است. چنین پیش‏بینی‏هایی به نوبه خود متضمن ایده‏هایی معین درباره آینده ساختار اجتماعی، فضا و سازوکارهای مربوط به تحرک اجتماعی این ساختار اجتماعی و نیز فرصت‏ها و تهدیدهای حاصل از فرآیندهای تحول این ساختار است. محیط مخاطره‏آمیز آثار زیادی روی توده‏های افراد دارد. شدیدترین مخاطره بیکاری است. بیکاری و تهدیدهای مربوط به آن موجب ناامیدی، ناامنی، یاس و بی‏اعتمادی تعمیم‏یافته به نظام و آینده آن می‏شود. تقریباً به موازات خطر بیکاری خطر تورم و بی‏ثباتی مالی وجود دارد.